Thời gian gần đây, việc cá nhân bất ngờ phát hiện bản thân đứng tên người đại diện theo pháp luật của một hoặc nhiều doanh nghiệp xa lạ đang khá phổ biến. Theo thông tin truyền thông thì hiện có khoảng 4.000 trường hợp cá nhân rơi vào hoàn cảnh bị mạo danh thành lập doanh nghiệp hoặc đứng tên người đại diện theo pháp luật. Hành vi mạo danh này không chỉ xâm phạm nghiêm trọng đến quyền nhân thân mà còn đẩy các cá nhân vào những rủi ro pháp lý.
Thông qua Bản tin pháp lý kỳ này, Văn phòng Luật sư VNG Việt Nam (VNG Law) sẽ trao đổi tìm hiểu các nguyên nhân và đưa ra những khuyến nghị để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của cá nhân trước hiện trạng này.
1. Rủi ro pháp lý khi bị mạo danh thành lập doanh nghiệp hoặc đứng tên người đại diện theo pháp luật
Tình trạng phát hiện bị mạo danh thành lập doanh nghiệp hoặc đứng tên người đại diện pháp luật đang là vấn đề nổi cộm trong thời gian gần đây. Người bị mạo danh phải gánh chịu các chế tài xử lý từ cơ quan chức năng, sau đó phải lặn lội tìm hiểu, giải trình và tự mình gian nan thu thập chứng cứ chứng minh sự vô can – một hành trình pháp lý phức tạp có thể kéo dài nhiều năm.
Theo quy định tại Luật Doanh nghiệp 2020, người đại diện theo pháp luật là cá nhân đại diện cho doanh nghiệp thực hiện các quyền, nghĩa vụ phát sinh từ mọi giao dịch; đại diện cho doanh nghiệp với tư cách người yêu cầu giải quyết việc dân sự, nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan trước Trọng tài, Tòa án và các quyền, nghĩa vụ khác theo quy định của pháp luật. Chính vì vậy, khi bị mạo danh tư cách pháp lý này trên Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, cá nhân phải đối mặt với hàng loạt rủi ro pháp lý nặng nề, cụ thể:
(i) Trách nhiệm đối với các nghĩa vụ tài chính của doanh nghiệp: Các doanh nghiệp khi thành lập bằng phương thức giả mạo thì ngay từ đầu đã nhằm mục đích né tránh trách nhiệm hoặc nhằm thực hiện các hành vi trái pháp luật (ví dụ như mua bán hóa đơn trái phép, lừa đảo hoặc trốn thuế,…). Khi doanh nghiệp đó bị phát hiện có hành vi vi phạm pháp luật hoặc phát sinh nợ thuế, người đại diện theo pháp luật sẽ là cá nhân đầu tiên bị cơ quan chức năng liên hệ và buộc phải giải trình.
(ii) Biện pháp hành chính cấm xuất cảnh: Theo quy định tại Điểm a Khoản 5 Điều 17 Luật Quản lý thuế 2025 và Điều 28 Nghị định số 252/2026/NĐ-CP hiện nay người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp và chủ sở hữu hưởng lợi của doanh nghiệp đang bị cưỡng chế thi hành quyết định hành chính về quản lý thuế, chưa hoàn thành nghĩa vụ nộp thuế sẽ bị cơ quan chức năng tạm hoãn xuất cảnh. Nhiều trường hợp, các cá nhân chỉ biết mình là người đại diện pháp luật và chủ sở hữu hưởng lợi của một doanh nghiệp khi bị tạm hoãn xuất cảnh, việc này không chỉ tước đi quyền tự do đi lại mà còn ảnh hưởng đến đời sống cá nhân và các kế hoạch công việc, kinh doanh của người bị mạo danh.
(iii)Trách nhiệm dân sự với bên thứ ba: Cá nhân có nguy cơ phải chịu trách nhiệm đối với các nghĩa vụ tài chính phát sinh từ những khoản vay vốn ngân hàng, hợp đồng kinh tế, hoặc các giao dịch dân sự mà công ty giả mạo đã ký kết với bên thứ ba.
(iv)Trách nhiệm hình sự
- Phối hợp điều tra, cung cấp thông tin: Khi cơ quan điều tra vào cuộc, với tư cách là người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp sẽ là cá nhân đầu tiên được triệu tập để làm rõ trách nhiệm. Cá nhân liên tục nhận giấy triệu tập, phải cung cấp tài liệu, xác minh chữ ký, lấy lời khai đối chất với cơ quan Công an gây thiệt hại nghiêm trọng về thời gian, tiền bạc và ảnh hưởng tâm lý.
- Bị truy cứu trách nhiệm hình sự: Đây là rủi ro lớn nhất nếu người bị mạo danh không kịp thời và thành công trong việc chứng minh sự vô can trước cơ quan chức năng dẫn đến rủi ro vướng vào vòng lao lý với các tội danh về kinh tế, thuế.
(v) Ảnh hưởng uy tín cá nhân và lịch sử tín dụng
- Về uy tín cá nhân: Việc các cá nhân bất ngờ bị áp dụng lệnh cấm xuất cảnh hay liên tục nhận giấy triệu tập từ cơ quan chức năng sẽ tạo ra những hiểu lầm tiêu cực tại nơi làm việc và các mối quan hệ xã hội. Nguy hiểm hơn, nếu công ty giả mạo thực hiện hành vi lừa đảo, các cá nhân trở thành mục tiêu bị các chủ nợ tìm đến tận nhà, nơi làm việc để đòi tiền hoặc bôi nhọ danh dự. Uy tín và danh dự cá nhân sẽ bị tổn hại nặng nề trước khi sự thật được pháp luật làm rõ.
- Về lịch sử tín dụng: Khi doanh nghiệp giả mạo nợ quá hạn hoặc trốn nợ thì cá nhân bị mạo danh (với tư cách người đại diện theo pháp luật) sẽ tự động bị hệ thống Trung tâm Thông tin Tín dụng Quốc gia (CIC) ghi nhận nợ xấu. “Vết đen” tín dụng này sẽ ảnh hưởng khả năng vay vốn, mở thẻ ngân hàng, đồng thời gây cản trở nghiêm trọng đến mọi giao dịch dân sự, tài chính hợp pháp của nạn nhân trong tương lai.
2. Nguyên nhân của hiện trạng mạo danh thành lập doanh nghiệp
(i) Nguyên nhân trực tiếp – Kẽ hở từ thủ tục đăng ký kinh doanh (Thủ tục đăng ký thành lập doanh nghiệp và đăng ký thay đổi người đại diện theo pháp luật)
– Giai đoạn trước, thủ tục đăng ký thành lập doanh nghiệp được thực hiện bằng việc nộp hồ sơ bản cứng kèm theo bản sao chứng thực giấy tờ cá nhân, giai đoạn này ít xảy ra tình trạng mạo danh do yêu cầu kiểm tra và xác thực danh tính trực tiếp.
– Từ tháng 04/2013, cơ quan chức năng đã cải cách thủ tục đăng ký kinh doanh, nên thủ tục này được thực hiện trực tuyến thông qua Cổng thông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp (https://dangkykinhdoanh.gov.vn/). Mặc dù thủ tục đăng ký kinh doanh trực tuyến mang lại sự tiện lợi, tiết kiệm thời gian và chi phí cho người dân, nhưng thủ tục này lại tạo ra một khe hở pháp lý. Quy trình nộp hồ sơ trực tuyến không yêu cầu người đăng ký phải trực tiếp có mặt tại cơ quan Đăng ký kinh doanh để cán bộ thụ lý xác thực danh tính trực tiếp. Đây là giai đoạn tình trạng mạo danh xảy ra nhiều nhất và khó kiểm soát nhất.
– Hiện nay, nhằm nâng cao an toàn trong môi trường số và ngăn chặn rủi ro mạo danh, cơ quan Nhà nước hiện đã bắt buộc thực hiện xác thực điện tử qua ứng dụng định danh quốc gia (VNeID) khi nộp hồ sơ trên Cổng thông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp. Cụ thể, hệ thống sẽ gửi yêu cầu xác nhận trực tiếp đến tài khoản VNeID của người ủy quyền (người đại diện theo pháp luật). Mặc dù quy trình mới này đã cơ bản phòng ngừa rủi ro, nhưng vẫn có thể xảy ra mạo danh trong trường hợp tài khoản VNeID của cá nhân bị hack.
(ii) Nguyên nhân sâu xa: Thực trạng lộ, lọt thông tin cá nhân hoặc bị chiếm đoạt thông tin cá nhân
– Tình trạng bị lộ, lọt thông tin cá nhân: Trong kỷ nguyên số thì CCCD và thông tin tài khoản VNeID chính là thông tin pháp lý quan trọng nhất của mỗi cá nhân. Tuy nhiên, việc lộ, lọt thông tin cá nhân đang diễn ra phổ biến do các lý do sau:
- Bất cẩn trong việc bảo mật thông tin cá nhân: Nhiều cá nhân dễ dàng giao ảnh chụp CCCD hai mặt, thông tin cá nhân trên VNeID cho các bên không có thẩm quyền, hoặc đánh mất giấy tờ tùy thân nhưng chủ quan không trình báo công an; hoặc bắt nguồn từ thói quen vô tư đăng tải ảnh gốc giấy tờ tùy thân (CCCD, Hộ chiếu, Giấy phép lái xe) lên mạng xã hội để chia sẻ sự kiện cá nhân mà không làm mờ các trường thông tin cốt lõi (Số định danh, mã QR, ngày sinh);
- Rò rỉ thông tin cá nhân từ không gian mạng: Việc này xuất phát từ việc người dân dễ dàng cung cấp ảnh chụp sắc nét hai mặt CCCD kèm ảnh chân dung cho các nền tảng thương mại điện tử, ứng dụng chưa được xác minh hay các hội nhóm tìm việc trên mạng…. Những thông tin này sau đó sẽ bị rà quét, thu thập và đem rao bán công khai trên mạng. Các đối tượng tội phạm chỉ cần bỏ ra một số tiền rất nhỏ để mua lại tệp thông tin, kết hợp với các khe hở trong việc nộp hồ sơ trực tuyến để dễ dàng làm giả chữ ký, qua mặt khâu xác minh danh tính và ngang nhiên mạo danh thành lập ra hàng loạt doanh nghiệp giả mạo.
– Bị kẻ xấu tấn công mạng và hack dữ liệu cá nhân: Việc dữ liệu cá nhân bị lộ, lọt xuất phát từ các thủ đoạn công nghệ cao vô cùng tinh vi. Một mặt, dữ liệu có thể bị rò rỉ từ các đợt tấn công mạng vào thông tin cá nhân lưu trữ của các tổ chức, doanh nghiệp, khiến hàng loạt thông tin CCCD của cá nhân bị đánh cắp. Mặt khác, kẻ xấu trực tiếp nhắm vào cá nhân thông qua thủ đoạn giả mạo: Mạo danh cơ quan Công an, cơ quan Thuế gửi link độc hại qua SMS, Zalo yêu cầu “cập nhật VNeID” hay “đồng bộ mã số thuế”. Khi người dân cài đặt ứng dụng giả mạo, mã độc sẽ đọc trộm toàn bộ thông tin VNeID. Với việc chiếm đoạt toàn bộ thông tin, tội phạm dễ dàng qua mặt các lớp bảo mật điện tử để ngang nhiên nộp hồ sơ lập doanh nghiệp giả mạo dưới tên nạn nhân.
3. Khuyến nghị từ VNG Law
3.1. Phương án xử lý khi phát hiện bị mạo danh
(i) Kiểm tra và xác minh thông tin: Ngay khi phát hiện bị mạo danh, cá nhân cần nhanh chóng tra cứu để xác định rõ: Bản thân đang bị mạo danh tại bao nhiêu công ty? Thời điểm bị mạo danh từ bao giờ? Các công ty đó đang ở tình trạng pháp lý nào, nợ thuế ra sao? Việc rà soát này được thực hiện thông qua:
– Đối với thông tin đăng ký doanh nghiệp: Truy cập cổng thông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp (https://dangkykinhdoanh.gov.vn), tiến hành tra cứu thông qua mã số doanh nghiệp để xác định việc mình có đang đứng tên là người đại diện theo pháp luật hay không. Khi phát hiện thông tin bị sử dụng trái phép, cần khẩn trương thu thập và lưu trữ đầy đủ các dữ liệu bao gồm: Tên công ty, mã số thuế, địa chỉ trụ sở, ngày thành lập, ngành nghề kinh doanh.
– Đối với thông tin về tình trạng nợ thuế: Truy cập cổng thông tin Tổng cục Thuế (https://www.gdt.gov.vn/), ứng dụng etaxMobile hoặc liên hệ trực tiếp Cơ quan Thuế để kiểm tra tình trạng hoạt động và xác định chính xác nghĩa vụ nợ thuế hiện tại của doanh nghiệp giả mạo, làm cơ sở dữ liệu cho các bước tố giác tiếp theo.
(ii) Thực hiện các biện pháp nhằm chấm dứt tư cách người đại diện theo pháp luật và chủ sở hữu hưởng lợi của doanh nghiệp
Theo quy định tại Điều 212 Luật doanh nghiệp 2020 và Điều 68 Nghị định số 168/2025/NĐ-CP thì trường hợp có căn cứ xác định nội dung kê khai trong hồ sơ đăng ký doanh nghiệp là giả mạo thì tổ chức, cá nhân liên quan gửi văn bản đến Cơ quan Đăng ký kinh doanh cấp tỉnh để đề nghị thu hồi theo quy định, đồng thời cũng đề nghị Cơ quan quản lý thuế chấm dứt hiệu lực mã số thuế và xóa nghĩa vụ thuế liên quan đến người bị mạo danh theo quy định của Luật Quản lý thuế hiện hành.
– Gửi đơn đến cơ quan chức năng: Để ngăn chặn rủi ro và có cơ sở pháp lý giải quyết vụ việc, cá nhân bị mạo danh cần nhanh chóng gửi đơn đến các cơ quan có thẩm quyền, cụ thể:
- Cơ quan Công an: Gửi đơn trình báo sự việc, tường trình việc bị mạo danh đến công an nơi doanh nghiệp giả mạo đăng ký trụ sở. Nội dung cần nêu rõ việc bị đánh cắp thông tin và yêu cầu điều tra hành vi giả mạo chữ ký/tài liệu theo quy định của Bộ luật Hình sự. Trong đơn tố giác nên nêu rõ đề nghị nghị cơ quan điều tra tiến hành thu thập hồ sơ thành lập doanh nghiệp và hồ sơ thay đổi người đại diện pháp luật tại cơ quan Đăng ký kinh doanh để trưng cầu giám định chữ ký trong hồ sơ để chứng minh mình không ký hồ sơ.
- Cơ quan Đăng ký kinh doanh: Gửi đơn đề nghị kiểm tra thông tin, chấm dứt tư cách người đại diện theo pháp luật, chủ sở hữu hưởng lợi giả mạo và đề nghị thu hồi giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp theo quy định pháp luật..
- Cơ quan Thuế: Gửi đơn trình báo vụ việc doanh nghiệp giả mạo và đề nghị xử lý và xóa bỏ các nghĩa vụ thuế liên đới.
- Cơ quan Quản lý Xuất nhập cảnh: Trong trường hợp bị áp dụng biện pháp tạm hoãn xuất cảnh, cần làm đơn khiếu nại yêu cầu gỡ bỏ cưỡng chế, nộp kèm các tài liệu chứng minh vụ việc đang được cơ quan điều tra thụ lý giải quyết.
– Chuẩn bị hồ sơ, tài liệu chứng minh sự vô can: Việc giải trình với cơ quan chức năng bắt buộc phải dựa trên cơ sở chứng cứ pháp lý vững chắc. Cá nhân bị mạo danh cần khẩn trương tập hợp các bằng chứng sau:
- Vi bằng: Lập vi bằng ghi nhận hiện trạng thông tin doanh nghiệp giả mạo ngay tại thời điểm phát hiện.
- Chứng cứ ngoại phạm về nhân thân và tài chính: Đơn trình báo mất CCCD có xác nhận của cơ quan Công an; Xác nhận thông tin cư trú hoặc tài liệu chứng minh sự vắng mặt của bản thân tại địa phương nơi hồ sơ được nộp; Sao kê tài khoản ngân hàng cá nhân chứng minh không có phát sinh dòng tiền, thu nhập hay giao dịch liên quan đến doanh nghiệp.
- Dữ liệu xác thực điện tử trên VNeID: Theo quy định từ ngày 01/07/2024, các doanh nghiệp thành lập và hoạt động tại Việt Nam có nghĩa vụ bắt buộc phải thực hiện đăng ký tài khoản định danh điện tử của tổ chức (thông qua người đại diện theo pháp luật) trên ứng dụng VNeID. Việc trích xuất dữ liệu và lịch sử xác thực trên ứng dụng VNeID cá nhân để chứng minh bản thân chưa từng thực hiện thao tác kích hoạt, liên kết hay định danh điện tử cho doanh nghiệp giả mạo chính là chứng cứ khẳng định cá nhân hoàn toàn không tham gia hay xác nhận ý chí thành lập hay là người đại diện pháp luật công ty đó.
(iii) Theo dõi, cập nhật và phối hợp quy trình theo hướng dẫn của các Cơ quan chức năng: Quá trình chấm dứt hoàn toàn tư cách người đại diện theo pháp luật và chủ sở hữu hưởng lợi là một quy trình phức tạp và kéo dài. Do đó, người bị mạo danh phải liên tục bám sát, đôn đốc tiến độ xử lý của cơ quan chức năng để vụ việc được xử lý nhanh chóng hơn.
Lưu ý, tuyệt đối không tự ý nộp nợ thuế thay: Đứng trước lệnh tạm hoãn xuất cảnh hoặc thông báo nợ thuế nhiều người vì muốn giải quyết nhanh công việc cá nhân nên tự bỏ tiền túi nộp nợ thuế. Dưới góc độ pháp lý, hành động tự khắc phục hậu quả tài chính này có thể bị cơ quan chức năng xem là sự thừa nhận tư cách đại diện pháp luật của công ty. Điều này sẽ đẩy cá nhân vào bẫy, buộc phải gánh chịu toàn bộ trách nhiệm cho các sai phạm này và các sai phạm khác của doanh nghiệp giả mạo trong tương lai.
3.2. Phòng ngừa rủi ro bị mạo danh
(i) Bảo mật thông tin cá nhân, kiểm soát chặt chẽ bản sao giấy tờ tùy thân: Tuyệt đối không cho thuê, cho mượn hay công khai CCCD, tài khoản VNeID trên mạng xã hội. Khi buộc phải cung cấp bản photo hoặc hình ảnh CCCD cho bên thứ ba, nên dùng bút ghi chú rõ mục đích sử dụng trực tiếp lên bản sao/hình ảnh (Ví dụ: “Bản sao chỉ dùng để đăng ký SIM điện thoại ngày…”).
(ii) Trình báo ngay khi mất giấy tờ: Rất nhiều người có tâm lý mất CCCD thì chỉ cần đi làm lại là xong. Tuy nhiên, dưới góc độ pháp lý, việc trình báo ngay với Công an cấp xã/phường để xin xác nhận mất CCCD rất cần thiết. Đơn trình báo mất CCCD sẽ là chứng cứ quan trọng để chứng minh sự ngoại phạm của các cá nhân về mặt thời gian, khẳng định cá nhân không sở hữu và không sử dụng giấy tờ đó tại thời điểm kẻ gian nộp hồ sơ đăng ký kinh doanh.
(iii) Chủ động kiểm tra thông tin mã số thuế cá nhân: Thường xuyên tra cứu trên ứng dụng eTax Mobile, Cổng thông tin Tổng cục Thuế (https://www.gdt.gov.vn/), Cổng thông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp (https://dangkykinhdoanh.gov.vn/) để kiểm tra xem mình có đang đại diện cho doanh nghiệp hay phát sinh mã số thuế bất thường nào không. Việc phát hiện sớm các mã số thuế lạ hoặc tư cách đại diện doanh nghiệp bất thường sẽ giúp chặn đứng rủi ro từ sớm, trước khi các công ty giả danh kịp phát sinh nợ thuế khổng lồ hay thực hiện hành vi lừa đảo.
| Vấn nạn mạo danh thành lập doanh nghiệp hoặc đứng tên người đại diện theo pháp luật đang đặt ra những rủi ro pháp lý và tài chính hết sức nặng nề cho các cá nhân. Thực tế cho thấy, hệ lụy từ vấn nạn này không chỉ dừng lại ở những khoản nợ thuế khổng lồ hay các lệnh cấm xuất cảnh oan sai, mà còn là nguy cơ vướng vào các vụ án phức tạp. Thậm chí nếu không chứng minh được vô can thì có thể kéo dài sự việc và ảnh hưởng đến đời sống cá nhân và các quyền, lợi ích hợp pháp của mình. Do đó, hơn ai hết mỗi người cần tự lưu ý: – Chủ động nâng cao ý thức bảo vệ dữ liệu cá nhân (như CCCD, tài khoản VNeID, hình ảnh, chữ ký) – Nếu phát hiện bị mạo danh, kịp thời trình báo cơ quan chức năng và nếu vụ việc phức tạp, cần tìm đến sự tư vấn chuyên môn của các Luật sư để có giải pháp phù hợp nhất. |
Tài liệu tham khảo
- Luật Doanh nghiệp số 59/2020/QH14 ngày 17/6/2020;
- Luật Quản lý thuế số 108/2025/QH15 ngày 10/12/2025;
- Nghị định số 252/2026/NĐ-CP ngày 30/6/2026 quy định chi tiết một số điều và biện pháp để tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật Quản lý thuế;
- Nghị định số 168/2025/NĐ-CP ngày 30/6/2025 về đăng ký doanh nghiệp.
Văn phòng Luật sư VNG Việt Nam